در طی سالها پس از بنیان گذاری  اینترنت بشر پیشرفتهای فراوانی کرده است . انسان برای راحتی بیشتر قدم در ایجاد فناوریهای نو نهاده است .تجارت الکترونیک یکی ازفناوریهای جدیدی است که درپشت نام به ظاهر ساده اش , مفهومی فراتر از آنچه دراذهان ماست پنهان شده است .

تجارت الکترونیک چیست ؟

 تجارت الکترونیک عبارت است از خرید و فروش کالا , خدمات و اطلاعات از طریق شبکه های ارتباطی .

 این تعریف از چهار دیدگاه مورد بررسی است :

 از دیدگاه ارتباطات :

 تجارت الکترونیک رساندن کالا , خدمات , اطلاعات و یا پرداخت پول از طریق شبکه های کامپیوتری و یا هر وسیله الکترونیکی دیگر است .

 از دید فرآیند تجارت : تجارت الکترونیک کاربرد فناوری در اتوماسیون دادو ستد در تجارت است .

 از دید خدمات : تجارت الکترونیک وسیله ای است که آرمان های مشتریان و شرکتها و مدیران را جهت رسیدن به کیفیت بهتر , سرعت بیشتر و خدمات بهتر را با هزینه کمتر برآورده می کند .

 از دید online  : تجارت الکترونیک قابلیت خرید , فروش و داد و ستد محصولات و اطلاعات از طریق اینتر نت و یا هر شبکه online  دیگر را فراهم می کند .

تاریخچه تجارت الکترونیک

ارتباطات  الکترونیکی بین مؤسسات تجاری چیز تازه ای نیست , بلکه سالها به شکل تبادل الکترونیکی اطلاعات (EDI  )[i] که توسط شبکه های ارزش افزوده ([ii]VAN) پشتیبانی می شوند و از طریق خطوط تلفن اختصاصی عمل می کردند وجود داشته است .منظور ازEDI  تجارت بدون کاغذ می باشد .تعریفی که برای EDI ارائه شده است چنین است : " انتقال اطلاعات تجاری سازماندهی شده توسط استانداردهای اطلاع رسانی مورد توافق از یک سیستم کامپیوتری به د یگری از طریق تجهیزات الکترونیکی.

 منظور از " اطلاعات تجاری سازمان دهی شده " استفاده از روشی دقیق , قابل فهم و مورد قبول برای جمع آوری اطلاعات است .مانند کد کالا , قیمت پایه , محل تحویل کالا و سایر مواردی که یک سفارش خرید یا یک صورت حساب را تشکیل می دهد .

 عبارت " استانداردهای اطلاع رسانی مورد توافق " بیان می کند که اختلاف های موجود بین صورتحسابها با تعیین یک روش مورد توافق و ثابت برای ارائه اطلاعات به حداقل خواهد رسید .

 عبارت " از یک سیستم کامپیوتری به دیگری " بیانگر این است که دو سیستم می توانند در دو سازمان مجزا و یا در یک سازمان قرار داشته باشند .

 عبارت " از طریق تجهیزات الکترونیکی " نیز بیان می کند که هیچ گونه مداخله انسانی در این مبادله وجود ندارد .

 تا سالها EDIتنها شکل قابل تصور از تجارت الکترونیک بود اما رشد و گسترش شبکه جهانی اینترنت و ابداع وب به کلی مفاهیمی را که در این زمینه وجود داشت متحول کرد .

با بوجود آمدن تبادل الکترونیکی داده ها حوزه استفاده تجارت الکترونیک از شرکت های بزرگ و موسسه های مالی به کارخانه ها ,شرکت ها ی خدماتی و ...گسترش یافت .همچنین استفاده از تجارت الکترونیک در حدود 1970 با نوآوری هایی نظیر انتقال الکترونیکی سرمایه  که در آن سرمایه ها را می توان به صورت الکترونیکی جابجا نمود گسترش یافت .یک سیستم انتقال سرمایه به مجموعه ای از فعالیت ها اطلاق می شود که به وسیله بانکها و موسسه های دیگر از قبیل اتاقهای پایاپای جهت انتقال سرمایه منابع بین بانکها انجام می گیرد , تا همین اواخر سیستم مذکور کاملا" بر اساس اسناد کاغذی عمل می کرد و با توسعه آن در طول زمان , جهت انتقال منابع داخلی و بین المللی به تدریج دارای چهارچوب و استانداردهای مشخصی گردیده بود .با فراگیر شدن وب شرکتها و صنایع هم برای کسب و کار نگاه خود را متوجه اینترنت کردند و به این ترتیب دوره تجارت اینترنت آغاز شد و استفاده از تجارت الکترونیک به سرعت گسترش یافت .اما به تدریج وب جایگزین EDI میشود .علاوه بر استفاده از EDI , سه شکل عمده دیگر تجارت الکترونیکی نیز وجود دارد :

 استفاده از اینترنت و صفحات وب

 بهره گیری از اینترنت ها ( شبکه هایی که در داخل شرکت ها استفاده می شوند و از پروتکل IP استفاده می کنند ) که باعث سرعت بخشیدن به فعالیت های داخلی شرکت میگردد

 گسترش اکسترانت ( شبکه های موجود بین شرکتها یی که طرف تجاری هم هستند و برای تبادل اطلاعات از پروتکل یکسانی استفاده می کنند ) شرکت ها به منظور همکاری با شرکای تجاری

تجارت الکترونیک ؛ مزایاو ویژگی ها 

1-    مزایای تجارت الکترونیک برای کسب و کارها

  وجود یک بازار الکترونیکی در اینترنت به نحو بارزی موجب افزایش بهره وری و رقابت بین شرکت ها اعم از تولید کننده و مصرف کننده می گردد .اینترنت موجب دسترسی به یک بازار online  و شبانه روزی با میلیون ها مصرف کننده و هزاران خدمت و محصول می گردد .مزایای استفاده از تجارت الکترونیک برای موسسات تجاری به شرح ذیل میباشد :

 الف ) کاهش قیمت خرید مواد اولیه

 ب ) کاهش زمان چرخه تولید

 ج ) افزایش کارایی و اثر بخشی در خدمت دهی به مشتریان 

 د)صرفه جویی درهزینه ها

 ه) ارتقاء روابط فروشندگان

 و) امکان تبلیغ در سراسر جهان بصورت آسان و ارزان

2-   مزایای تجارت الکترونیک برای مصرف کنندگان

  موسسات تجاری به منظور افزایش بهره وری , کاهش هزینه ها و بالا بردن کیفیت خدمت به مشتریان , بر روی تجارت الکترونیک سرمایه گذاری می کنند .مشتریان نیز  جذب خرید از طریق اینترنت می شوند چون در می یابند اطلاعات بیشتری بدست می آورند و خرید راحت تری انجام می دهند .مزایای استفاده از تجارت الکترونیک برای مصرف کنندگان به شرح ذیل می باشد :

الف ) افزایش امکان انتخاب

ب ) آسایش بیشتر

ج ) سفارشی نمودن

د) قیمت های کمتر 

ه ) رضایت بیشتر

اما در مقابل تجارت الكترونيك مسائلي را با خود به همراه دارد كه در صورتيكه براي آنها راه حل مناسبي اتخاذ نشود مي‏تواند ويژگي هايش را تحت الشعاع قرار دهد از جمله :
سهولت درسرقت اسرارو رموز محرمانه كاري شركتها
تبيين قوانين مالياتي دقيق
تبيين قوانين گمركي دقيق
آشنايي با قوانين كشورها
آداب ، رسوم و فرهنگهاي ملل
كلاهبرداري از طريق كارت هاي اعتباري
اعتماد
امنيت (جنبه هاي مختلف امنيت : تشخيص هويت ، عدم انكار ، يكپارچگي اطلاعات ، محرمانگي اطلاعات )
 

استفاده از تجارت الكترونيكي

با استفاده از تجارت الكترونيكي و فروشگاه الكترونيكي افراد قادر به انتخاب كالاي خود با روش هاي متفاوتي خواهند بود. وب سايت هاي موجود در زمينه فروشگاه الكترونيكي امكانات زير را ارائه خواهند داد :
- امكان ثبت يك سفارش طي چند روز - امكان پيكربندي محصول و مشاهده قيمت هاي واقعي
- امكان ايجاد آسان سفارش هاي اختصاصي پيچيده
- امكان مقايسه قيمت كالا بين چندين فروشنده
- امكان جستجوي آسان براي كاتولوگ هاي مورد نياز * كاتولوگ هاي بزرگتر .
يك شركت قادر به ايجاد يك كاتولوگ بر روي وب بوده كه هرگز امكان ارسال آن از طريق پست وجود نخواهد داشت . مثلا" آمازون بيش از سه ميليون كتاب را بفروش مي رساند ، اطلاعات مربوط به كتب فوق از طريق سايت آمازون ارائه ودر اختيار مراجعه كنندگان قرار مي گيرد ، ارسال اطلاعات فوق از طريق پست ، بسيار مشكل و يا غيرممكن بنظر مي آيد. بهبود ارتباط متقابل با مشتريان . با طراحي مناسب سايت و استفاده از ابزار هاي مربوطه ، امكان برقراري ارتباط متقابل با مشتريان با روش هاي مطمئن تر و بدون صرف هزينه و استفاده از فروشگاه الكترونيكي، فراهم مي گردد. مثلا" مشتري پس از ثبت سفارش از فروشگاه الكترونيكي با دريافت يك نامه الكترونيكي از ثبت سفارش خود ازفروشگاه الكترونيكي مطمئن شده و يا در صورت ارسال كالا براي مشتري ،   مي توان از طريق نامه الكترونيكي وي را مطلع نمود. همواره يك مشتري راضي و خوشحال تمايل به خريد مجدد از شركت و يا موسسه ارائه دهنده كالاو فروشگاه الكترونيكي را خواهد داشت . در رابطه با تجارت الكترونيكي و فروشگاه الكترونيكي ذكر يك نكته ديگر ضروري بنظر مي رسد . تجارت الكترونيكي و فروشگاه الكترونيكي به افراد و يا سازمانها و موسسات امكان ايجاد مدل هاي كاملا" جديد تجاري را خواهد داد. در شركت هاي تجاري مبتني بر ثبت سفارش پستي ، هزينه هاي زيادي صرف چاپ و ارسال كاتولوگ ها ، پاسخگوئي به   تلفن ها و رديابي سفارشات ، مي گردد. در تجارت الكترونيكي و  فروشگاه الكترونيكي، هزينه توزيع كاتولوگ و رديابي سفارشات بسمت صفر ميل خواهد كرد. بدين ترتيب امكان عرضه كالا با قيمت ارزانتردر فروشگاه الكترونيكي فرام خواهد شد.

. جايگاه تجارت الكترونيك در جهان  

باتوجه به آنچه كه گفته شد از آنجا كه رشد تجارت الكترونيك وابسته و در ارتباط با رشد فن آوري اطلاعات است بهتر است ابتدا نگاهي به رشد صنعت IT در جهان بيندازيم . در جوامع توسعه يافته حدود 80% شغلهاي جديد به كامپيوتر ، اينترنت و IT وابسته اند.
رشد IT و ICT اثرات قابل مشاهده فراواني بر اقتصاد پيشرفته داشته كه رشد تجارت الكترونيكي وافزايش حجم اطلاعات و گردش و سريع تر آن و افزايش شمار كاربران اينترنت و... را نيز در پي دارد .
با توجه به بررسي هاي موسسه تحقيقاتي Forrester [iii] و رشد سريع و روز افزون تجارت الكترونيك در كشورهاي پشرفته و مزيتهاي رقابتي حاصل از آن ، لازم است كه كشور هاي در حال توسعه به منظور حضور در بازار رقابت جهاني سريعاً در استراتژيهاي تجاري و بازرگاني خود تجديد نظر اساسي كنند . اين موسسه تحقيقاتي پيش بيني مي كند كه رشد تجارت الكترونيكي از 354 ميليارد دلار در سال 2001 به حدود 10 تريليون در سال 2005 برسد .همچنين تحقيقات نشان مي دهد كه تجارت از طريق اينترنت در 5 كشور صنعتي اروپا يعني انگلستان ، فرانسه ، آلمان ، التاليا و اسپانيا از 6/171 ميليلرد يورو در سال 2001 به 3/1628 ميليارد يورو در سال 2005 مي رسد كه از رشد ساليان حدود 77% برخوردار است .

 جايگاه تجارت الكترونيك در ايران
در ايران استفاده عمومي از اينترنت بيشتر در دانشگاه ها و به منظور انجام امور تحقيقاتي است و مراكز ايجاد شده در شهرها نيز در سطح محدودي فعاليت مي نمايند و كاربران بيشتر به منظور الكترونيكي وتلفن از راه دور ، از اينترنت استفاده مي كنند . بعلاوه بسياري از قوانين وبسترهاي لازم براي تجارت الكترونيك در كشور هنوز فراهم نگاشته است . بنايراين نيم توان انتظار داشت كه تجارت الكترونيك به سرعت در جامعه گسترش يابد . رتبه بندي EUI براي سال 2000 در زمينه تجارت الكترونيك در 60 كشور دنيا مؤيد همين ادعاست .
در اين رتبه بندي كه در حقيقت سهولت و ميزان دسترسي به تجارت الكترونيك را در كشورها نشان مي‏دهد از دو شاخص كلي محيط تجاري وارتباطات استفاده شده است براي شاخص محيط تجاري از 70 معيار مختلفي از قبيل گستردگي اقتصاد ، چشم انداز ثبات سياسي ، محيط نظارتي ، مالياتي و درجه آزادي تجارت و سرمايه گذاري استفاده شده است كه بر اساس اين شاخص نمره كشورما از 10 عدد 3 است كه در رتبه 59 قرار دارد . شاخص ديگراطلاعات است كه از معيار هايي از قبيل گستردگي شبكه مخابرات و ارتباطات و ديگر معيار هاي مبين وضعيت دسترسي به اينترنت مانند هزينه اتصال به اينترنت ،نرخ سواد و ...تشكيل شده است . براساس اين شاخص نيز نمره كشور عدد 3 از 10 است كه رتبه 56 قرار دارد . در مجموعه دو شاخص جايگاه كشور ما رتبه 58 ازميان 60 كشور بررسي شده است.

انواع مدل های سايتهاي تجاري و خدماتي الكترونيكي

مجموع سياستهاي كلي سايت ؛ در عملياتها ؛ تكنولوژي و ايدئولوژي مدلها سايتهاي تجاري مختلف  را شكل مي‏دهند كه از جمله مهمترين آنها عبارتند از :
مدل Storefront : سايتي كه معرفي كالا ، عمليات فروش روي خط . سرويس دهي و امنيت را يكجا در خود دارد تا ارتباط مستقيم فروشنده و خريدار در آن ميسر گردد مثل تمام سايتهاي تجاري شركتهاي بزرگ : استفاده از تكنيك Shopping Cart
مدل e-marketplace : بازارچه الكترونيكي كه امكان جستجو و خريد انواع محصول را از فروشندگان مختلف براي خريدار فراهم مي‏آورد . مثل سايت http://www.amazon.com/ : استفاده از تكنيكهاي مختلف فروش مثل تكنيك Cross-Sell يا Up-Sell
مدل Auctions : سايتهاي جراحي با روشها و متدهاي مختلف ، مناسب براي نوع C2C مثل سايت http://www.ebay.com/
مدل Portal : اين سايتها تقريباً تمام اطلاعاتي را كه بيننده سايت به آن نياز دارد در خود جاي داده است . اطلاعاتي همچون اخبار ، ورزش ، اطلاعات آب و هوا ، اطلاعات بازار بورس و قابليت جستجو در وب . مثل سايت http://www.yahoo.com/
مدلDynamic - Pricing : كه خود انواع مختلف دارد :
مدل Name-Your-Price : مشتري قيمت خود را اعلام مي‏دارد و سايت با كمك ارتباطات خود سعي در پيدا كردن محصول مورد نظر با آن قيمت مي‏كند مثل سايت http://www.priceline.com/
مدل Demand-Sensitive Price : سايت سعي مي‏كند كه خريدهاي مشابه را نگه داشته . در نهايت يكجا انجام دهد تا هزينه‏هاي جانبي بين تمام خريداران سرشكن شود و قيمت نهايي كمتري براي مشتري حاصل گردد مثل سايت http://www.mercata.com/
 مدل Bartering : سايتهايي كه در آنها كالايي با كالاي ديگر مبادله مي‏شود مثل سايت http://www.ubarter.com/
مدل e-services : سايتهاي خدمات دهنده تجاري كه معمولاً بعنوان شخص ثالث در مبادلات تجاري الكترونيكي وارد عمل مي‏شوند مثل سايت http://www.visa.com/ يا http://www.ups.com